Trümmerberg: Düren'in molozdan tepesi

Merhabalar, Düren'de Nideggener Straße'den Burgauer Wald'a doğru giderken yolun kenarında ağaçlarla kaplı bir tepe görürsünüz: Trümmerberg, yani "moloz dağı". Adından da anlaşılacağı gibi bu tepe doğal değil. Altında 1944'te yıkılan eski Düren yatıyor.

21 dakika

16 Kasım 1944 öğleden sonra İngiliz hava kuvvetlerinin (RAF) 474 uçağı Düren'in üzerine geldi. Saldırı saat 15.23'te başladı, 15.44'te bitti. Bu 21 dakikada şehre 5.477 patlayıcı bomba ve 148.980 çubuk yangın bombası düştü.11 Saldırı, aynı gün başlayan Amerikan kara harekâtını (Operation Queen) desteklemek için yapıldı. Düren önemli bir demiryolu kavşağıydı ama şehirde bir kışla dışında kayda değer bir askeri tesis yoktu.

Belediyenin on yıl sonra yaptığı araştırmaya göre o gün 3.126 kişi öldü. 6.431 ev yıkıldı ya da ağır hasar gördü. Sadece 13 bina hafif hasarla kurtuldu. Gotik Annakirche de dahil olmak üzere şehrin bütün tarihi dokusu yok oldu. Üç gün sonra şehrin boşaltılması emredildi.

Yıkıntının içinde

Amerikan birlikleri Düren'e ancak Şubat 1945'in sonunda girebildi. İlk Amerikan zırhlıları şehre 24 Şubat'ta ulaştı.

Yıkım o kadar büyüktü ki önce şehri biraz daha güneyde, sıfırdan kurmak düşünüldü. Bu plandan vazgeçildi; Düren eski yerinde ve eski sokak planıyla yeniden yapılacaktı. Bunun için önce molozun kaldırılması gerekiyordu.

İlk yolları savaşın son aylarında çoğunlukla zorla çalıştırılan işçiler açtı. Amerikalılar şehre girince ağır buldozerler getirdi.

Moloz nasıl dağ oldu?

Ocak 1946'da şehir, Birkesdorf'tan L. Schneiders firmasıyla anlaştı. Firma şehir merkezine dar hatlı bir demiryolu döşedi ve yıkıntıların arasında küçük buharlı trenler çalışmaya başladı.

Ama kaldırılacak yaklaşık 1,6 milyon ton moloz vardı ve iş çok yavaş ilerliyordu. Belediye başkanı Richard Bollig, 13 Aralık 1946'da 17 ile 60 yaş arasındaki bütün erkekleri moloz temizliğine çağırdı. Erkekler ayda bir gün çalışıyor, ücretlerini yiyecekle alıyorlardı.

Bu da yetmeyince şehir, Soest'ten bir yol yapım firması olan Hermann Milke ile anlaştı.22 Kaynaklarda bu sözleşmenin tarihi farklı geçiyor: Trümmerberg maddesinde Nisan 1946, moloz temizliği maddesinde 16 Nisan 1947. Milke, 10 Ağustos 1947'de Nideggener Straße'deki Jesuitenhof'ta bir ayıklama tesisi açtı. Tesiste her gün 300–400 metreküp moloz ayıklanıyordu. Sağlam tuğla ve taşlar ayrılıyor, kalanı öğütülüp yeni yapı taşına dönüşüyordu. Tesis günde 1.000 briket ve 12.000 tuğla üretiyordu.

Kullanılamayan moloz, zamanla 11 kilometreye uzanan dar hatlı demiryoluyla (Feldbahn) şehrin dışına, Burgauer Wald'ın yanına taşındı. Firmanın yaklaşık 150 küçük vagonu (Lore) vardı ve trenler en fazla saatte 13 kilometre hızla gidebiliyordu. Tepe böyle büyüdü.

Bollig beş yılda yaklaşık 560.000 metreküp moloz kaldırılacağını hesaplamıştı. Sonunda bir milyon metreküp çıktı. Son moloz yığınları ancak 1954'te kaldırıldı.

"Kakao rengi bir çöl"

Eylül 1949'da Aachener Volkszeitung'un muhabiri şehir ormanının ortasındaki döküm alanını gezdi. Ayak bileğine kadar çıkan tuğla tozunu "güneşte kavrulmuş bir kum çölüne" benzetiyor, tozdan kakao rengine bürünmüş işçileri, tuğla değirmenlerini ve gece gündüz çalışan makineleri anlatıyor. Yazısını şöyle bağlıyor:

Garnbleiche, Rur kıyısında artık hiçbir işe yaramayan molozun döküldüğü yerdi. Orada 60.000 metrekarelik bir sanayi arazisi molozla 1,5 metre yükseltildi.

Moloz nereye gitti?

Molozun hepsi tepede kalmadı. Aynı habere göre Aachen, Köln, Wuppertal, Bonn ve Euskirchen'den gelen yüzlerce kamyon, ayıklanan malzemenin yarısından fazlasını her gün başka şehirlere taşıyordu. Bombalanan şehirlerin çoğu, molozunu yeniden kullanabildiği için Düren'i kıskanıyordu. Şubat 1950'de Dürener Zeitung'da şu başlık vardı: "Federal başkent Düren'in moloz kırığıyla inşa ediliyor."

Hurda ise ayrı bir ticaretti. Sokaklarda ve bahçelerde kalan tanklar kaynak makineleriyle parçalandı. Demir parmaklıklar, ezik ocaklar, eğrilmiş fener direkleri ve demir kirişler molozun arasından toplanıp tren vagonlarına yüklendi. Ocak 1950'de Düren'den yola çıkan birkaç vagonun gideceği yer Pakistan'dı.

Tepeye moloz taşıyan Feldbahn, Nisan 1950'de söküldü.

Molozdan bir kilise

Hoeschplatz'taki Marienkirche, 16 Kasım 1944'te tamamen yıkıldı. Yeni kilisenin temeli 1 Mayıs 1949'da atıldı ve kilise altı ay sonra, 6 Kasım 1949'da açıldı. Kilise büyük ölçüde ayıklanmış moloz tuğlalarından yapıldı. Yani o kiliseye girdiğinizde, eski Düren'in parçalarının arasında duruyorsunuz.

Eski kilisenin 1915'te yapılan kulesinin alt kısmı ayakta kaldı. Kırmızı kumtaşı bloklardaki çukurlar hâlâ yerinde duruyor. Kulenin gövdesine şu yazı kazınmış:

Bugün

Tepe bugün ağaçlarla kaplı. 2000'lerde yatırımcılar buraya bir eğlence parkı kurmak istedi ama bu fikirden çabuk vazgeçildi. Bugün tepede Kentucky Muzzle Loaders adlı, ağızdan dolma tüfeklerle atış yapan bir kulübün atış alanı var. Tepenin doğusunda koruma altındaki Gut Weyern çiftliği, kuzeyinde Berufsförderungswerk Düren bulunuyor. Karşısında bugün bir Aldi var. Orada eskiden Düren'in yol bakım müdürlüğü (Straßenmeisterei) dururmuş.

Tepeyi yukarıdan görmek isterseniz: Google Maps'te uydu görüntüsü · OpenStreetMap

Kaynaklar

• Trümmerberg Düren, Wikipedia
• Entschuttung von Düren, Wikipedia
• Luftangriffe auf Düren, Wikipedia
• Marienkirche (Düren), Wikipedia
• "Dürener Trümmer als Exportartikel", Aachener Volkszeitung, 10.9.1949 (wisoveg.de)
• "Dürener Trümmerschrott geht nach Amerika", Dürener Zeitung, 24.1.1950 (wisoveg.de)
• Die Trümmerfeldbahnen von Düren, wisoveg.de

Görseller

• Mart 1945 film kareleri: SFP 186 – Flug über Düren, United States Army Air Forces, kamu malı
• 24 Şubat 1945: 1st Allied Armor Crossing Roer River at Duren, Yank, the Army Weekly, 1945; Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
• Marienkirche: Raimond Spekking, CC BY-SA 4.0
• Kule ve yazıt: Raimond Spekking, CC BY-SA 4.0